و حكمت متعاليه ، هر معلولى در عالم طبع و مادّه مستند به علّتى در عالم ماوراى آنست ، تا برسد به حضرت علّة العِلَل و مُسَبِّب الاسباب . و علّتهاى بالا عمل معلولهاى پائين را باطل نميكنند ؛ بلكه حاكم بر آنها هستند . و آن علل خود موجِد و پديد آورنده علّتهاى طبيعى ميباشند . آيه كريمه : فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً « 1 » « پس قسم به فرشتگانى كه امور عالم راى تدبير ميكنند » شاهد صادق اين دعواست . ما در دوره علوم و معارف اسلام ، در قسمت « معاد شناسى » ، جلد سوّم ، مجلس هفدهم اين امر را به اثبات رسانيده‌ايم بحول الله و قوّته ، و نشان داده‌ايم كه : تعبير از جنّ به ميكرب ، ناشى از عدم تفقّه و بررسى در مسائل علمى است . ناحيهء دوّم : قرآن ميگويد : انس و جنّ دو گروه با شعور و قابل خطاب و تفهيمند ناحيه دوّم از نواحى اشكال آنست كه : اصل وجود جنّ طبق آيات قرآن ، و طبق شواهد خارجى جاى شبهه و تأمّل و ترديد نيست . در قرآن كريم ، گروه مكلّفين به دو دسته انس و جنّ قسمت ميشوند ، و خطاب به هر دو گروه مىشود ؛ مثل آيه : يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ . « 2 » « اى گروه جنّ و انس اگر ميتوانيد از اطراف و اكناف آسمانها و زمين بيرون شويد ، پس بيرون شويد ! و ليكن نميتوانيد بيرون شويد مگر بواسطه اقتدار و سلطنتى كه خداوند به شما بدهد ؛ بنابراين كداميك از نعمتهاى پروردگارتان را تكذيب ميكنيد ؟ » و مثل آيه : سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ . « 3 » « اى گروه جنّ و انس كه موجودات نفيس و گرانقدر هستيد ، به زودى ما به

--> ( 1 ) آيه 5 ، از سوره 79 : النّازعات ( 2 ) آيه 33 و 34 ، از سوره 55 : الرّحمن ( 3 ) آيه 31 و 32 ، از سوره 55 : الرّحمن